صفحه نخست  قرآن کریم   نهج البلاغه  صحیفه سجادیه  ارسال سوال  تماس با ما  
  اللَّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الحُجَةِ بنِ الحَسَن صَلَواتُکَ علَیهِ و عَلی آبائِهِ فِي هَذِهِ السَّاعَةِ وَ فِي كُلِّ سَاعَةٍ وَلِيّاً وَ حَافِظاً وَ قَائِداً وَ نَاصِراً وَ دَلِيلًا وَ عَيْناً حَتَّى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعاً وَ تُمَتعَهُ فِيهَا طَوِيلا           
یکشنبه  ٠٩/٠١/١٣٩٩




تصاویر برگزیده

حضور استاد سید مجتبی نورمفیدی در مجلس بزرگداشت حضرت آیت الله میبدی



نشست صميمانه طلاب جديد الورود استان گلستان به حوزه علميه قم



حضور استاد سید مجتبی نورمفیدی در مراسم بزرگداشت آیت الله رسولی محلاتی



حضور استاد سید مجتبی نور مفیدی در مراسم بزرگداشت سردار سپهبد شهید قاسم سلیمانی



حضور استاد سید مجتبی نورمفیدی در اختتامیه نخستین همايش ملي جستارهاي پژوهشي با تاكيد بر بيانيه گام دوم انقلاب



حضور استاد سید مجتبی نورمفیدی در اختتامیه چهارمین جشنواره استانی علامه حلی



حضور استاد سید مجتبی نورمفیدی در مراسم بزرگداشت حضرت آیت الله سید ابوالفضل میرمحمدی(ره)



حضور استاد سیدمجتبی نورمفیدی در نشست سالیانه اساتید سطوح عالی و خارج حوزه علمیه قم در بیت حضرت آیت الله العظمی صافی گلپایگانی. قم 1397/07/17



حضور استاد سيد مجتبي نورمفيدي در جلسه ديدار مسئولان نظام با رهبر انقلاب



حضور استاد سیدمجتبی نورمفیدی در نشست سالیانه اساتید سطوح عالی و خارج حوزه علمیه قم در بیت حضرت آیت الله العظمی صافی گلپایگانی. قم 1397/07/17



حضور استاد سيد مجتبي نورمفيدي در مناطق سيل زده استان گلستان - فروردین 1398



حضور استاد سید مجتبی نور مفیدی در تجلیل از حضرت آیت الله نورمفیدی به عنوان چهره برتر در عرصه تبلیغ و ارتباطات در سی و هفتمین سالگرد رحلت علامه طباطبایی ١٣٩٧



پیوندها

پایگاه اطلاع رسانی حضرت آیت الله نورمفیدی



پایگاه اطلاع رسانی موسسه فرهنگی میرداماد گرگان



پایگاه اطلاع رسانی مدرسه علمیه الزهرا (س) گرگان



پایگاه اطلاع رسانی مرکز فقهی ائمه اطهار(علیهم السلام)



پایگاه اطلاع رسانی مدرسه علمیه امام خمینی(ره) گرگان



گفتار

آسیب شناسی امر به معروف و نهی از منکر



غیبت و حیرت



چندرسانه ای

نرم افزار خارج فقه



نرم افزار خارج اصول



اوقات شرعی


تفسیر سال (98 - 99) (سوره بقره)


 


آیه 34 _ ترتیب بین حیات آدم، تعلیم اسماء و سجده _ معنای سجده ملائکه در برابر آدمجلسه سی و هفتم
آیه 34 _ ترتیب بین حیات آدم، تعلیم اسماء و سجده _ معنای سجده ملائکه در برابر آدم
21/11/1398
  ترتیب بین حیات آدم، تعلیم اسماء و سجده
در آیه 34 بعد از بیان ارتباط آیه با آیات قبل و مفردات آیه، پنج احتمال در مورد امر خداوند تبارک و تعالی به ملائکه برای سجده در مقابل آدم ذکرشده است. لکن مطلبی که اینجا باید بررسی شود این است که امر به سجده و خود سجده قبل از تعلیم اسماء واقع شده یا بعد از تعلیم اسماء؟ به عبارت دیگر آیا زمانی که انسان از روح خدا در او دمیده شد و زنده شد مسجود ملائکه واقع شد یا بعد از حیات و بعد از تعلیم اسماء و گفتگویی که ملائکه با خداوند داشتند؟ 
ظاهر این آیه این است که امر به سجده بعد از حیات آدم و نیز بعد از تعلیم اسماء به آدم و انباء اسماء به ملائکه واقع شده؛ «وَ إِذ قالَ رَبُّکَ لِلمَلائِکۀِ اسجُدوا لِآدَمَ فَسَجَدوا». این «إذ قالَ رَبُّکَ» از حیث ترتیب بعد از آن گفتگو هایی است که بین خداوند و ملائکه صورت گرفته. یعنی ابتدا خداوند به ملائکه خلافت انسان را اعلام کرد. سپس ملائکه سوالی کردند و خداوند به آن‌ها جوابی داد. بعد خداوند متعال خودش اسماء را به آدم تعلیم داد و آنوقت فرمود گزارشی از این اسماء به آدم بدهد و بعد خداوند هم فرمود: «ألَم أقُل لکم إنّی أعلَمُ غیبَ السّماواتِ و الأرض» تا آنکه امر به سجده صورت گرفت.
اما در برخی از آیات ترتیب به نحو دیگری است مانند آیه «إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ» ؛خداوند متعال میفرماید: من بشری را از خاک آفریدم و بعد از آنکه او را تسویه کردم و از روح خودم در آن دمیدم، «فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ». ظاهر این آیه این است که وقتی آدم به واسطه نفخ روح الهی زنده شد، صارَ مسجوداَ للملائکۀ؛ چون «فاء» در «فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ» دلالت بر تعقیب می‌کند و ظاهرش این است که تعلیم اسماء و مناظره با ملائکه بعد از اینکه آدم مسجود ملائکه واقع شد صورت گرفته.
به هر حال ظاهر این آیات که در سوره «حجر» آیه 29 و در سوره «ص» آیه 72 آمده، ترتیبش با ترتیب این آیه سازگار نیست. لذا این مسئله باید بررسی شود که بالاخره سجده ملائکه در برابر آدم چه زمانی محقق شده است. اینکه حقیقت سجده چه بوده را عرض خواهیم کرد؛ ولی اینکه همان ابتدا و قبل از تعلیم اسماء و مناظره ملائکه محقق شده یا بعد از آن، ملاحظه فرمودید که ظاهر بعضی از آیات اولی است و ظاهر برخی دیگر دومی است.
اصل تحقیق در این بحث را می‌گذاریم برای آن آیاتی که در این رابطه متذکر شده اند لکن به نظر می‌رسد ترتیبی که در این آیه ذکر شده، ترتیبی است که با ذوق سلیم سازگار تر است. قاعدتا ملائکه وقتی مسئله سجده بر آدم را پذیرفتند که پی به حقیقت آدم بردند. اینکه بگوییم خداوند تبارک و تعالی اول انسان را خلق کرد، بعد از روح خودش در او دمید و بعد فرمود سجده کنید و آن‌ها هم سجده کردند و سپس به خداوند عرض کردند، «قالوا أ تَجعَلُ فیها مَن یُفسِدُ فیها وَ یَسفِکُ الدّماء» و خداوند هم بفرماید: «إنّی أعلَمُ ما لا تَعلَمون» و آنوقت تعلیم اسماء شود و... 
ظاهر این است که وقتی ملائکه سجده کردند که پی بردند آدم صرفا آن چیزی که آن‌ها گمان می‌کردند نبوده. هر چند بخشی از آدمیان اهل سفک دماء و افساد بودند اما این یک روی سکه بود. خداوند برای اینکه آن روی دیگر سکه را به ملائکه نشان دهد، اسماء را به آدم تعلیم داد و او را به حقایق غیب آسمان و زمین آگاه کرد و بعد به ملائکه برای اینکه عجز آن‌ها را به خوشان اثبات کند، فرمود: «أنبِئونِی باسمَاء هولاء» و آن‌ها عرض کردند: «لا عِلمَ لَنا الّا ما عَلَّمتَنا». آنوقت خداوند به آدم فرمود: «أنبِئهم باسماء هولاء»؛ در اینجا بود که این‌ها فهمیدند هم گمانشان درباره عدم صلاحیت آدم برای خلافت باطل بوده و هم آنچه که درباره شایستگی خودشان فکر می‌کردند. هر دو مطلب برای آن‌ها آشکار شد و چون آشکار شد، آنوقت خداوند تبارک و تعالی امر کرد به سجده. خصوصا اگر ما سجده را به معنای انقیاد، تعظیم و پرستش (نه به معنای سجده در برابر خدا) بگیریم، وقتی انقیاد و تعظیم حقیقی و واقعی است که عظمت مسجودٌ له برای آن‌ها آشکار شده باشد و اینکه نسبت به آن‌ها از جهات مختلف و با مراتب متعدد بالاتر است و برتری دارد. لذا سیاق این ماجرا و ذوق سلیمی که این ماجرا را می‌بیند اقتضا می‌کند ترتیبی که در این آیه ذکر شده، همان ترتیب مطابق با واقعیت است. از طرفی هم «فَقَعوا له ساجدین» ظهور در این دارد که بلافاصله بعد از نفخ روح الهی، امتثال کردند و در برابر آدم سجده کردند. پس به حسب قاعده و ذوق سلیم باید بگوییم این ترتیب درست است اما اینکه آن آیه را چگونه باید معنا کنیم، إنشاءالله عرض خواهیم کرد که آن آیه هم منافاتی با این ترتیب ندارد.

معنای سجده ملائکه در برابر آدم
اما مطلب مهم دیگر این است که حقیقت سجده ملائکه در مقابل آدم چه بوده است. خداوند امر کرده به سجده و صریحا هم می‌فرماید: «اسجدوا لآدَم فَسَجَدوا» و آن‌ها هم سجده کردند. در مورد این سجده چندین احتمال وجود دارد؛ بعضی از این احتمالات اساسا باطل است اما بقیه احتمالات منع عقلی در آن‌ها وجود ندارد منتهی بعضی از این‌ها محاذیر دیگری دارند. ما این احتمالات را عرض می‌کنیم و بعد باید دید که کدام یک أولی است.

احتمال اول
سجده به عنوان یک عمل عبادی و پرستش در برابر آدم صورت گرفته باشد. یعنی همان سجده ای که به عنوان عبادت در مقابل خداوند دارند. بالاخره ملائکه هم در برابر خداوند سجده داشتند، همانطور که همه موجودات در این عالم سجده دارند. البته سجده هایی که آن‌ها داشتند، را قبلا بیان کردیم که این سجده از کدام یک از آن دو قسم بوده. اما به هر حال یک احتمال این است که سجده به معنای یک عمل عبادی یا جزئی از عبادت باشد که برای خدا انجام می‌شود.
این احتمال قطعا مقصود نیست چون چنین سجده ای فقط مخصوص خداوند تبارک و تعالی است و سجده به عنوان عبادت در برابر غیر خدا کفر است و خداوند هم هیچگاه امر به کفر نمی‌کند. همچنین ملائکه هم موجوداتی نبودند که کاری انجام دهند که کفر محسوب شود. چون تمام وجود آن‌ها تسلیم و عبادت در برابر خداوند است. لذا اینکه این سجده از جنس همان عبادت هایی باشد که انسان در برابر خداوند انجام می‌دهد، احتمالی است که قطعا نمی‌توان به آن ملتزم شد و کسی هم آن را نگفته است.

احتمال دوم
احتمال دیگر این است که این سجده برای خدا بوده و آدم مانند قبله باشد؛ همانطور که انسان در برابر خدا سجده می‌کند و کعبه قبله است. وقتی انسان در برابر کعبه سجده می‌کند معنایش این نیست که در برابر چند تکه سنگ و چوب سجده می‌کند. آنجا سجده برای خدا است لکن این جهتی است که به آن سمت سجده می‌شود. اینجا هم سجده لِللّه است و آدم هم کالقبلۀ است. 

احتمال سوم
سجده برای تعظیم و تکریم آدم صورت گرفته است و اصلا مسئله عبادت و پرستش مطرح نیست. این در مقابل آدم به عنوان تعظیم، تکریم، تحیّت و تهنیۀ واقع شده. مانند سجده ای که برادران یوسف در برابر یوسف داشتند «وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا». این آیه در مورد پدر و مادر و برادران حضرت یوسف است که به چنین حالتی مقابل او سجده کردند. این سجده ای که در برابر حضرت یوسف صورت گرفته، در واقع یک نوع تعظیم، تکریم و تهنیت در برابر او است.

احتمال چهارم
اساسا سجده در لغت به معنای انقیاد و خضوع است. یعنی ما به معنای اصطلاحی سجده کار نداریم. سجده یک معنای لغوی دارد که عبارت است از انقیاد و خضوع، وقتی در اینجا میفرماید ملائکه در برابر آدم سجده کردند یا خداوند به ملائکه دستور داد که در برابر آدم سجده کنید، یعنی اینکه خضوع کنید، عظمت آن را پذیرا باشید و به هر حال بپذیرید که آدم بزرگتر از شما است. مانند انقیادی که کسی در برابر یک دانشمند پیدا کند. کسی که علم فراوانی دارد، معلوم است که از ناحیه کسانی که جاهل اند یا علمشان در مقایسه با او ناچیز است، با حالت انقیاد و خضوع با او برخورد می‌کنند. در اینجا هم در واقع ملائکه نهایت انقیاد و خضوع خودشان را در برابر عظمت آدم نشان دادند.

احتمال پنجم
این سجده در واقع سجده شکر برای خدا است. یعنی سجده این‌ها برای این بوده که از خدا تشکر کنند و شاکر باشند. اما این شکر به خاطر یک نعمت بزرگی است که خداوند به این عالم ارزانی کرده است و آنهم نعمت آدم است. آنوقت این سجده را به منظور شکر خداوند تبارک و تعالی اما به قصد تحیّت آدم انجام دادند، یعنی در واقع سجود شکراَ لللّه است به این خاطر که این موجود دارای چنین منزلتی است منتهی قصد این را داشتند که با این ترتیب به آدم هم احترام و تعظیم کنند.
این بیان خودش دو فرض دارد، تارۀً انطباق بر این عمل قهری است و تارۀً به قصد صورت گرفته. یعنی ملائکه به تبع شکر خداوند تحیّت نسبت به آدم را قصد کردند و یا اینکه اصلا کاری به قصد ملائکه نداشتند و وقتی خداوند را به خاطر شکر این نعمت سجده کردند، خود به خود نوعی تعظیم و تهنیت نسبت به آدم بود.
به هر حال این‌ها احتمالاتی است که در کلمات مفسرین نسبت به این سجده ذکر شده است.

بررسی احتمال اول
آن احتمال اول قطعا باطل است؛ اینکه سجده برای غیر خدا باشد به عنوان العبادۀ، نه خداوند امر به چنین کاری می‌کند که کفر محسوب می‌شود و نه ملائکه می‌توانند مرتکب چنین کاری شوند. اینکه از بین باقی احتمالات کدام یک أولی و أقوی است، مطلبی است که باید رسیدگی شود.

نکته
نکته ای که در مجموع به نظر می‌رسد که می‌تواند مؤید آن نتیجه ای باشد که در بحث قبلی گرفتیم، این است که این‌ها تقریبا با ترتیبی که در این آیه گفته شد سازگار است یعنی اینکه امر به سجده شد و سپس ملائکه سجده کردند و سپس آن گفتگو ها صورت گرفت، تعلیم اسماء واقع شد نشان می‌دهد ترتیب این آیه در مقایسه با ترتیب آیه سوره حجر أولی است. لذا ترتیبی که در این آیه آمده با این احتمالاتی که گفته شد سازگارتر است تا آن ترتیبی که در سوره «حجر» و «ص» آمده است.
به هر حال پنج احتمال در اینجا ذکر کردیم که یک احتمال قطعا باطل است. این احتمالاتی است که به حسب مقام ثبوت در اینجا می‌توان داد. اما اینکه اثباتا کدام یک از این احتمالات را می‌توان در اینجا اخذ کرد و کدام أقوی، أظهر است و تناسب بیشتری دارد را باید در جلسه آینده دنبال کنیم.                                                            
 




حدیث هفته

قال الله تبارک و تعالی 

وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذينَ قُتِلُوا في‏ سَبيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ   

هرگز گمان مبر کسانی که در راه خدا کشته شدند، مردگانند! بلکه آنان زنده اند، و نزد پروردگارشان روزی داده می شوند  

آیه 169آل عمران



اطلاعیه دروس خارج
خارج فقه (کتاب النکاح)

زمان: ساعت 8   

مكان: مدرس 27 مدرسه آيت الله العظمی گلپايگاني (ره)  


خارج اصول (نواهی)

زمان: ساعت 9   

مكان: مدرس 27 مدرسه آيت الله العظمی گلپايگاني (ره)  



اطلاعیه سایر دروس
قواعد فقهیه (قرعه)

روزهای شنبه و یکشنبه 

مکان: مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)  


تفسير (سوره بقره از آیه 31)

روزهای دوشنبه، سه شنبه، چهارشنبه 

مکان: خیابان صفائیه، کوچه 19، سمت چپ، فرعی اول، پلاک 32، موسسه دار المعرفة   



آثار

تنقیح الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة



قاعده تسامح در ادله سنن



فقه و معارف



شفاعت اهل بيت (عليهم السلام) حقيقت و قلمرو



ضرورت توسل به اهل بیت



منزلت و امامت اهل بیت علیهم السلام



بررسی فقهی بلوغ دختران



حکم ؛ حقیقت، اقسام، قلمرو



اصول اخلاقی قیام امام حسین علیه السلام



حکم ظاهری؛ پذیرش یا انکار؟



بررسی نظریه خطابات قانونیه



بررسی نظریه حق الطاعه



مقدمه ای بر ضوابط الرضاع



المناط فی بلوغ الفتاة